CURSUSTEKST MODULE 1 - HET AUTONOME ZENUWSTELSEL
Deel 1: Ortho- en parasympathicus
In deze eerste module leer je meer over de werking van ons autonome zenuwstelsel, de rol van de ortho- en parasympathicus en hoe stress en trauma ons zenuwstelsel uit balans kan brengen.
Autonoom betekent zelfstandig. Ons autonome zenuwstelsel regelt heel veel zelfstandig voor ons, zonder dat we daarbij hoeven na te denken, zoals onze hartslag, ademhaling, lichaamstemperatuur, bloeddruk, spijsvertering, hormonenstelsel, slaap-waakritme enzovoort…
Dit autonome zenuwstelsel bestaat uit twee zenuwstelsels met een tegenovergestelde functie, de ortho- en de parasympathicus. De orthosympathicus of ook kortweg de sympathicus, het sympatisch zenuwstelsel of de gaspedaal van ons zenuwstelsel, staat voor actie en overleven. De parasympathicus, het parasympathisch zenuwstelsel of de rempedaal, staat voor ‘rest and digest’, letterlijk eten en slapen. Dit zenuwstelsel zorgt voor ontspanning, herstel, recuperatie.
In een gezonde werking wisselen deze twee zenuwstelsels elkaar af – de activiteit van de ene tempert de activiteit van de andere – en zo blijft het autonome zenuwstelsel in balans.
De gaspedaal kunnen we vergelijken met een stressbarometer. Wanneer we al eens stress hebben gehad, bijvoorbeeld voor een examen, dan wordt de gaspedaal actief. Wanneer we veel stress ervaren, is het moeilijk om op dat moment te ontspannen, te eten en te slapen. Maar van zodra het examen voorbij is, kan de gas opnieuw zakken en de rem actief worden, waardoor we weer makkelijker kunnen ontspannen, eten en slapen.
Deel 2: Automatische overlevingsreacties
Het autonome zenuwstelsel is al miljoenen jaren oud.
Vroeger in de oertijd, als er een beer voor ons stond, wat gebeurde er?
De gas wordt actief, want die wil ons helpen overleven en de amygdala slaat alarm. De amygdala is de rookdetector in onze hersenen die de omgeving scant op gevaar. Het eerste wat de amygdala doet bij gevaar, is onze neocortex platleggen. De neocortex is ons ‘denkend brein’, veel later in de evolutie ontstaan. De amygdala blokkeert op zo’n moment ons denkend brein om onze overlevingskansen te vergroten. Want stel je voor, dat wanneer er een beer voor ons staat, we beginnen na te denken om de situatie te analyseren en een strategie te bepalen, dan kan het te laat zijn. Ons lichaam moet automatisch reageren. Dit is ook de reden waarom we nu, in onze moderne tijden waarbij de kans dat we een beer tegenkomen op straat heel klein is, wanneer we stress ervaren, moeilijk helder kunnen nadenken. Onze amygdala blokkeert op zo’n moment ons denkend brein.
Dit gebeurt allemaal heel snel. In een fractie van een seconde legt de amygdala onze neocortex, ons denkend brein, plat.
Er komen ook meteen stresshormonen vrij, zoals adrenaline, noradrenaline, cortisol. Die zorgen voor de zogenaamde stresssymptomen, zoals een versnelde hartslag. We noemen dit nu ‘stresssymptomen’, maar vanuit evolutionair oogpunt gezien, waren dit oorspronkelijk potentieel levensreddende zaken. We kregen meer zuurstof binnen. Het bloed ging niet naar de organen, bijvoorbeeld niet naar de spijsvertering, maar naar de spieren van armen en benen om zo fysiek sterker te zijn en beter in staat om te kunnen vechten of vluchten, de Fight/Flight reflex.
Van zodra de beer uit zicht is, kan de gas opnieuw zakken en wordt de rem van het autonome zenuwstelsel actief. Dan kunnen we weer ontspannen, herstellen, eten en slapen. Alle overlevingsenergie die verbruikt werd bij het vechten of vluchten wordt dan door de rem terug aangevuld zodat we kunnen recupereren en ons autonome zenuwstelsel in evenwicht blijft.
Deel 3: Autonome disbalans
Vooral wanneer we hebben kunnen vechten of vluchten, is die overlevingsenergie verbruikt en uit ons systeem en houden we daar meestal niets aan over. Het is een andere zaak wanneer we niet hebben kunnen vechten of vluchten, maar de gebeurtenis hebben moeten ondergaan. Dan is die overlevingsenergie niet verbruikt en zit die nog vast in het autonome zenuwstelsel. Hierdoor is de gas niet kunnen zakken en verkeert ons autonome zenuwstelsel nog in een toestand van alertheid en paraatheid. De amygdala staat op scherp en is constant – bewust of onbewust – aan het scannen op gevaar.
Wanneer de gas dominant actief is, met andere woorden, er overmatig veel activiteit van de gas is en te weinig van de rem, dan is het autonome zenuwstelsel uit evenwicht. We spreken dan over een autonome disbalans.
Dit kan veroorzaakt zijn door een eenmalige schokkende gebeurtenis waarbij we niet hebben kunnen vechten of vluchten en de daarbij opgewekte overlevingsenergie nog vastzit in het zenuwstelsel. Het kan ook veroorzaakt zijn door langdurige, chronisch geworden of opgestapelde stress, waarbij de gaspedaal te lang ingeduwd is gebleven, met te weinig activiteit van de rempedaal om te kunnen recupereren. Dit is bijvoorbeeld het geval bij een burn-out.
Symptomen die horen bij een overmatige gasactiviteit zijn bijvoorbeeld een hogere hartslag, hogere bloeddruk, sneller ademen, wijder wordende pupillen, zweten, vertraagde spijsvertering, overspoeld worden door emoties, angst- of paniekaanvallen, overmatig piekeren, moeilijk in- en/of doorslapen, problemen met de spijvertering. Alle organen of systemen onder invloed van de functie van het autonome zenuwstelsel kunnen een ontregelde werking vertonen.
Wanneer de gas dominant actief is, is de kans veel groter dat we sneller getriggerd worden, dan wanneer de rem dominant actief is. Getriggerd worden betekent dat we automatisch reageren op een trigger, meestal iets dat raakt aan een oude kwetsuur waardoor de amygdala ervoor zorgt dat we automatisch in een overlevingsrespons schieten, zoals een Fight, Flight, Freeze, maar ook Pleasen is een automatische overlevingsrespons. Pleasen is vechten en vluchten tegelijk. Pas wanneer de amygdala ons denkend brein niet langer blokkeert, beseffen we, meestal pas achteraf, hoe we hebben gereageerd. Soms was die automatische reactie nuttig en helpend. In andere gevallen lijkt ze buitenproportioneel en eerder niet helpend.